اسکرچ جونیور (Scratch Jr)؛ شروع کدنویسی برای خردسالان

در دنیای امروز، مهارت کدنویسی و تفکر محاسباتی (Computational Thinking) به‌عنوان یکی از مهارت‌های اساسی شناخته می‌شود. برنامه‌ای به نام اسکرچ جونیور (Scratch Jr) با هدف آموزش مقدماتی برنامه‌نویسی به کودکان ۵ تا ۷ سال طراحی شده است. این ابزار ساده، تصویری و دوست‌داشتنی، محیطی را فراهم کرده تا حتی بدون داشتن توانایی خواندن و نوشتن هم بتوانند وارد دنیای کدنویسی شوند

معرفی کامل Scratch Jr

Scratch Jr یک زبان برنامه‌نویسی تصویری و رایگان است که برای آموزش مقدماتی برنامه‌نویسی و تفکر محاسباتی به کودکان ۵ تا ۷ سال طراحی شده است  .این اپلیکیشن حاصل همکاری گروه‌های پژوهشی MIT Media Lab،  Tufts Universityو  Playful Invention Company بوده و همراه با حمایت‌هایی از بنیاد ملی علوم آمریکا (NSF) توسعه یافته است.

چرا Scratch Jr منحصر ‌به ‌فرد است؟

1. محیط کاملاً تصویری و بدون نیاز به خواندن متن

   بلوک‌ها به‌شکل آیکون‌های رنگی طراحی شده‌اند و ترتیب اجرای آن‌ها از چپ به راست است) مثل خواندن داستان، نه بالا به پایین( تا مناسب کودکان پیش ‌بالغ باشد .

2. در دسترس و چندسکویی

   این نرم‌افزار هم‌اکنون رایگان در iOS، اندروید و ChromeOS قابل نصب است. نسخه تحت‌وب آن نیز در سایت‌های آموزشی در دسترس است .

3. ادبیات جدید کدنویسی برای کودکان

   Scratch Jr برخلاف Scratch اصلی، بر متغیرها و محاسبات ریاضی پیچیده تمرکز ندارد. هدف آن ایجاد بنیان‌های تفکر محاسباتی است تا کودک مفهوم دنباله دستورات  ، رویدادها و تکرارها را به‌واسطه تجربه می‌آموزد.

4. حمایت از خلاقیت و بیان فردی

   کودکان می‌توانند شخصیت‌های دلخواه خود را طراحی کنند، نبض‌ها و صداها اضافه کنند و حتی روایت داستان خود را شکل دهند—کاری که باعث تقویت خلاقیت و مهارت بیان می‌شود .

5. رویکرد آکادمیک و پژوهش‌محور

   مطالعات متعددی (مثلاً پژوهش تایوانی ۸ هفته‌ای) نشان داده‌اند که استفاده از Scratch Jr منجر به افزایش توانایی تفکر محاسباتی و حفظ آن تا یک ماه پس از آموزش می‌شود. مرور نظام‌مند ۱۸ مطالعه هم نشان می‌دهد این اپلیکیشن تأثیر مثبت بر مهارت‌های تفکر محاسباتی، کدنویسی و سواد عمومی دارد.

ساختار و ویژگی‌ها

محیط برنامه‌نویسی بلوکی: در پایین صفحه قرار دارد؛ با دسته‌بندی‌هایی مانند اتفاقات، حرکت، صدا و کنترل .

صحنه اجرا (“Stage“): جایی که انیمیشن‌ها و تعاملات قابل مشاهده است. پروژه می‌تواند شامل چهار تا پس‌زمینه باشد .

ویرایشگر شخصیت (“Paint Editor“): کاربران می‌توانند شخصیت‌ها را طراحی یا با افزودن عکس و صدا آن را منحصربه‌فرد کنند.

بلوک‌های رویداد محور: اسکریپت‌ها با “پرچم سبز” شروع می‌شوند و بلوک‌هایی مانند حرکت، ظاهر، صدا و تکرار دارند .

رشد مهارت‌های تفکر محاسباتی

مطالعات نشان می‌دهد که Scratch Jr:

• • کودکان را با ساختار sequence،event-driven programming و parallelism آشنا می‌کند.

  • آن‌ها را در فرآیند تست‌کردن و دیباگ کردنترغیب می‌کند، مهارتی مشابه ویرایش در نوشتن یا چک کردن در ریاضی .

  • مهارت‌هایی مانند بازاستفاده و برملاکردن تفکر محاسباتی را تقویت می‌کند .

  • دانش‌آموزان هنگام استفاده از سورس صوت و تصویر، مهارت‌های زبانی، تفکر منطقی و شمارشی را به‌صورت معنی‌دار یاد می‌گیرند .

Scratch Jr فراتر از یک اپ سرگرم‌کننده است؛ این ابزار، تجربه‌ای ساختاریافته و پژوهش‌محور برای ورود خردسالان به دنیای کدنویسی محسوب می‌شود. آن‌ها در این مرحله پایه‌ای:

• • با اصول منطقی و ترتیبی برنامه‌نویسی آشنا می‌شوند

  • مهارت حل مسئله و دیباگ را تمرین می‌کنند

  • خلاقیت و بیان شخصی را تجربه می‌کنند

  • به فضایی وارد می‌شوند که در آن تفکر محاسباتی به‌صورت طبیعی رشد می‌کند.

طراحی مناسب برای کودکان خردسال

یکی از اهداف اصلی، مناسب‌سازی زبان برنامه‌نویسی برای کودکان پیش‌خواندن است. برخلاف Scratch‌ اصلی که نیاز به خواندن داشت، اسکرچ جونیور با بلوک‌های تصویری و ساده طراحی شده؛ ترتیب اجرای بلوک‌ها از چپ به راست مشابه خواندن طبیعی است .

اهداف آموزشی و مزایا

۱. تقویت تفکر محاسباتی

کودکان با ساخت توالی دستورات، شرط و تکرار آشنا می‌شوند؛ پژوهشی در تایوان نشان می‌دهد که پس از آموزش چند هفته‌ای باید Scratch Jr، توانایی حل مسئله و مهارت‌های پایه برنامه‌نویسی آن‌ها به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته .

۲. توسعه زبان و تفکر منطقی

هم‌زمان با برنامه‌نویسی، مهارت‌های زبانی و شمارشی نیز تقویت می‌شود. دانش‌آموزان برای اجرای پروژه به بیان ایده، نوشتن داستان و شمردن احتیاج دارند .

۳. ابزاری برای خلاقیت و بیان‌گری

کودکان می‌توانند شخصیت‌ها را طراحی، سخن‌گویش کنند، آن‌ها را حرکت دهند یا صدایی به آن‌ها اضافه کنند؛ این آزادی خلق باعث تقویت خلاقیت و خودبیانگری می‌شود .

۴. انگیزه از طریق بازی و مشارکت

استفاده از طراحی تصویری و داستان‌سازی، یادگیری را تبدیل به تجربه‌ای جذاب، مفرح و بازی‌وار می‌کند که باعث علاقه و استمرار کودکان می‌شود .

۵. آموزش کار گروهی

در کلاس، کودکان می‌توانند پروژه‌ها را با هم انجام دهند، ایده‌شان را به اشتراک بگذارند و نحوه تفکرشان را ارایه دهند. این محیط باعث رشد مهارت‌های اجتماعی و همکاری نیز می‌شود .

ساختار آموزشی و نمونه فعالیت‌ها

محیط برنامه‌نویسی

قاب اصلی پروژه نمایش داستان یا بازی است. بلوک‌های دسته‌بندی‌شده (حرکت، صدا، کنترل و…) در پایین صفحه قرار دارند. انتخاب اشیاء و پس‌زمینه ساده است .

فعالیت نمونه

مثلاً در پروژه «دویدن حیوانات»، دو شخصیت به‌صورت موازی حرکت داده می‌شوند. کودکان یاد می‌گیرند چگونه:

1. 1. بلوک «شروع با پرچم سبز» را قرار دهند

   2. بلوک حرکت را انتخاب و برای هر شخصیت تنظیم سرعت و جهت کنند

   3. از بلوک تکرار برای ادامه حرکت استفاده شود

   4. پایان بازی یا توقف حرکت را توسط بلوک پایان تنظیم کنند .

ساختار درس کلاس

طبق تجربه مدارس و پژوهش‌ها، راهنمای معلم (یا والد) شامل:

• • معرفی هدف پروژه

  • تعریف بلوک‌های مورد نیاز

  • طراحی مشترک و اجرای پروژه

  • نمایش دستاوردها و بحث تطبیقی نتایج .

شواهد پژوهشی

پژوهش تایوانی (2020)

در یک تحقیق هشت‌هفته‌ای، گروهی از پایه سوم ابتدایی در کلاس Scratch Jr شرکت کردند. نتایج نشان داد کودکان:

• • در حوزه مفاهیم پایه مانند توالی، شرط و تکرار پیشرفت داشتند

  • مهارت‌هایی مانند تست‌کردن و رفع خطا به‌طور قابل توجهی بهتر شد

  • علاقه و مشارکت آن‌ها پایدار باقی ماند، به‌ویژه وقتی والدین وارد شدند.

بررسی سیستماتیک(2024)

مطالعه‌ای جدید عنوان می‌کند Scratch Jr ضمن ارتقای تفکر محاسباتی، رشد مهارت‌های زبانی و اجتماعی را نیز تحریک می‌کند .

گزارش کیس کدنویسی

مشاهده‌ها نشان داد کودکان خردسال نه تنها به آسانی دستورات را درک کردند، بلکه از آنها برای حل مسئله و آزمایش استفاده کردند. تمایلات خلاقانه‌شان در استفاده از ابزار افزایش داشت .

پکیج‌های آموزشی روبوکد؛ قدم اول برای آینده‌ای خلاقانه

اگر به دنبال راهی علمی، سرگرم‌کننده و مؤثر برای آموزش کدنویسی به فرزندان خود هستید، سایت Robocode.ir دقیقاً همان جایی است که باید سر بزنید. روبوکد با بهره‌گیری از ابزارهایی مانند ScratchJr و دیگر اپلیکیشن‌های آموزش محور، پکیج‌های آموزشی اختصاصی و ساختارمندی برای کودکان و نوجوانان ارائه کرده است. این پکیج‌ها بر اساس پژوهش‌های به‌روز طراحی شده‌اند و نه‌تنها مهارت کدنویسی، بلکه تفکر منطقی، حل مسئله، خلاقیت و همکاری گروهی را نیز در کودکان تقویت می‌کنند.

در این آموزش‌ها، فرزند شما به کمک فیلم‌های آموزشی، مثال‌های گام‌به‌گام، پروژه‌های جذاب و تمرینات تعاملی، وارد دنیای برنامه‌نویسی تصویری می‌شود و می‌آموزد که چگونه ایده‌هایش را به پروژه‌های واقعی تبدیل کند. چه در خانه باشید و چه به‌عنوان معلم در کلاس درس فعالیت کنید، محتواهای روبوکد می‌توانند شما را در مسیر آموزش همراهی کنند.

✅ همین حالا از پکیج‌های آموزشی روبوکد بازدید کنید و اجازه دهید کودک شما با یادگیری کدنویسی، مهارت‌های قرن ۲۱ را از همان سال‌های ابتدایی زندگی تجربه کند.

📦 برای مشاهده و تهیه پکیج‌های آموزشی ویژه کودکان و نوجوانان، وارد لینک زیر شوید:

🔗 https://robocode.ir/product-category/kids/

نکات اجرایی در کلاس و خانه

1. 1. شروع با پروژه‌های ساده: مثلاً حرکت شخصیت یا گفت‌وگوی دو شخصیت

   2. تشویق به خلاقیت: تغییر ظاهر، اضافه‌کردن داستان و موسیقی برای جذابیت بیشتر

   3. افزودن تکرار و شرط: تشویق بچه‌ها به استفاده از بلوک کنترل برای چالش بیشتر

   4. تجربه تست و تغییر: کودکان باید کدهای خود را اجرا و در صورت نیاز ویرایش کنند

   5. مشارکت والدین/معلمان: همراهی بزرگ‌ترها تجربه‌های یادگیری بهتر و پایدارتر ایجاد می‌کند

Scratch Jr  با ساختار تصویری، سرگرم‌کننده و ساده، پلی مطمئن برای ورود خردسالان به دنیای برنامه‌نویسی و تفکر منطقی است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این اپلیکیشن می‌تواند مهارت حل مسئله، خودبیانگری، همکاری و انگیزه را در کودکان خردسال تقویت کند و همه اینها تنها با چند بلوک رنگی و لمس صفحه نمایش اتفاق می‌افتد.